Czym jest PTSD i jak wygląda leczenie zespołu stresu pourazowego

PTSD: co to za skrót i co dokładnie oznacza

PTSD to angielski skrót od post-traumatic stress disorder. Po polsku mówi się o zespole stresu pourazowego, a w charakterystykach leków spotkasz też nazwy „zaburzenie stresowe pourazowe” i „zespół lęku pourazowego”. Słowo „uraz” nie dotyczy tu ciała, lecz psychiki: chodzi o ślad, jaki zostawia skrajnie trudne przeżycie.

Zaraz po traumatycznym zdarzeniu silny lęk, bezsenność czy natrętne obrazy są naturalną reakcją i u większości osób stopniowo wygasają. O PTSD mówi się wtedy, gdy objawy nie mijają, utrzymują się dłużej niż kilka tygodni i wyraźnie przeszkadzają w pracy, nauce, relacjach albo śnie. Zaburzenie może się też ujawnić z opóźnieniem, nawet długo po samym zdarzeniu.

Klasyfikacja ICD-11 opisuje dodatkowo złożone PTSD. Rozpoznaje się je zwykle po urazach długotrwałych lub powtarzanych, takich jak przemoc w rodzinie czy w dzieciństwie. Oprócz typowych objawów pojawiają się wtedy trwałe trudności z regulacją emocji, poczucie własnej bezwartościowości i problemy w bliskich relacjach.

Jak objawia się zespół stresu pourazowego

Objawy układają się w kilka grup. Nie muszą występować wszystkie naraz, a ich siła często rośnie w rocznice zdarzenia lub w sytuacjach, które je przypominają.

• Ponowne przeżywanie: natrętne wspomnienia, koszmary senne, tzw. flashbacki, czyli wrażenie, że zdarzenie dzieje się tu i teraz, z kołataniem serca, potami i drżeniem.
• Unikanie: omijanie miejsc, ludzi, rozmów, zapachów czy dźwięków kojarzących się z traumą, a także odsuwanie od siebie samych myśli o niej.
• Nadmierna czujność: ciągłe wypatrywanie zagrożenia, przesadna reakcja na nagłe dźwięki, trudność z zaśnięciem i koncentracją, drażliwość.
• Zmiany w myśleniu i nastroju: poczucie winy lub wstydu, przekonanie, że świat jest niebezpieczny, utrata zainteresowań, odcięcie od bliskich, trudność w odczuwaniu radości.
• Objawy dysocjacyjne: wrażenie nierealności otoczenia lub oderwania od siebie, luki w pamięci dotyczące zdarzenia.

Kto może zachorować: przyczyny i czynniki ryzyka

Przyczyną PTSD jest zawsze zdarzenie traumatyczne, czyli sytuacja zagrożenia życia, poważnego zranienia albo przemocy, której doświadczasz osobiście lub jesteś jej świadkiem. Mogą to być wypadek komunikacyjny, napaść, przemoc seksualna, działania wojenne, katastrofa, nagła śmierć bliskiej osoby, ciężki poród czy pobyt na intensywnej terapii. Zaburzenie dotyczy też osób, które zawodowo stykają się z cudzą tragedią, np. ratowników, policjantów i personelu medycznego.

To, że po traumie u jednej osoby rozwinie się PTSD, a u innej nie, zależy od wielu czynników. Ryzyko zwiększają:

• przemoc lub zaniedbanie w dzieciństwie i wcześniejsze urazy;
• bardzo silne przerażenie, poczucie bezradności albo dysocjacja w trakcie samego zdarzenia;
• brak wsparcia po traumie, osamotnienie i kolejne stresory, np. utrata pracy czy mieszkania;
• wcześniejsze zaburzenia psychiczne, w tym depresja i zaburzenia lękowe;
• sięganie po alkohol lub inne substancje, żeby zagłuszyć wspomnienia.

Diagnoza: kto rozpoznaje PTSD i jak przebiega ocena

Rozpoznanie stawia lekarz psychiatra, często razem z psychologiem klinicznym lub psychoterapeutą. Nie ma badania laboratoryjnego, które wykaże PTSD. Lekarz pyta o samo zdarzenie, o to, jakie objawy się pojawiły, od kiedy trwają i jak wpływają na codzienność. Może poprosić o wypełnienie kwestionariusza nasilenia objawów. Nie musisz opowiadać szczegółów traumy na pierwszej wizycie, jeśli nie jesteś na to gotowy lub gotowa.

Do psychiatry w ramach NFZ nie potrzebujesz skierowania. Dziecko lub nastolatek po traumie powinno trafić do psychiatry dzieci i młodzieży albo do poradni psychologicznej, bo u młodszych osób objawy często wyglądają inaczej, np. jak odtwarzanie zdarzenia w zabawie albo nagłe problemy z zachowaniem.

Lekarz odróżnia PTSD od innych stanów, które mogą je przypominać lub mu towarzyszyć: depresji, napadów paniki, zaburzeń adaptacyjnych, uzależnień oraz zaburzeń osobowości, takich jak borderline. Często rozpoznaje się więcej niż jedno zaburzenie i każde wymaga uwzględnienia w planie leczenia.

Leczenie PTSD: psychoterapia skoncentrowana na traumie i leki

Najlepiej przebadaną metodą jest psychoterapia skoncentrowana na traumie. W bezpiecznych warunkach pomaga ona przepracować wspomnienie tak, by przestało wracać z pełną siłą. Leki są wsparciem: łagodzą lęk, obniżony nastrój i problemy ze snem, przez co ułatwiają udział w terapii. Często stosuje się oba sposoby jednocześnie.

Metoda	Jak działa	Dla kogo
Terapia poznawczo-behawioralna skoncentrowana na traumie (TF-CBT)	TF-CBT pomaga zmienić myśli o zdarzeniu i stopniowo oswoić unikane sytuacje.	TF-CBT jest stosowana u dorosłych, a w odmianie dziecięcej także u dzieci i nastolatków.
Terapia przetwarzania poznawczego (CPT)	CPT skupia się na przekonaniach, które powstały po traumie, np. poczuciu winy.	CPT pomaga osobom, u których dominuje wstyd, wina i poczucie zagrożenia.
Terapia przedłużonej ekspozycji (PE)	Terapia PE polega na stopniowym, kontrolowanym powracaniu do wspomnienia i unikanych miejsc.	Terapia PE sprawdza się, gdy unikanie mocno ogranicza codzienne życie.
EMDR	EMDR łączy przywoływanie wspomnienia z ukierunkowanymi ruchami gałek ocznych lub innym rytmicznym bodźcem.	EMDR jest jedną z metod rekomendowanych w leczeniu skutków pojedynczej traumy.
Sertralina (lek z grupy SSRI)	Sertralina ma w charakterystyce produktu wskazanie w zespole lęku pourazowego (PTSD).	Sertralinę psychiatra rozważa u dorosłych, gdy objawy są nasilone albo współwystępuje depresja.
Paroksetyna (lek z grupy SSRI)	Paroksetyna ma w charakterystyce produktu wskazanie w zaburzeniu stresowym pourazowym.	Paroksetyny nie powinno się stosować u dzieci i młodzieży poniżej 18 lat.

Leki na PTSD: co warto wiedzieć z charakterystyk produktów

Sertralina i paroksetyna należą do grupy SSRI, czyli leków przeciwdepresyjnych, i wydaje się je na zwykłą receptę (Rp). Wykaz substancji psychotropowych ich nie obejmuje. W aptekach są tabletki o kilku mocach, ale to, ile i jak długo brać, ustala psychiatra. Na efekt trzeba poczekać, bo poprawa narasta stopniowo przez kolejne tygodnie.

Według charakterystyki sertraliny pacjenci najczęściej zgłaszają nudności. Dokument wspomina także o akatyzji: przykrym wewnętrznym niepokoju połączonym z potrzebą ciągłego ruchu, który pojawia się zwykle w pierwszych tygodniach. Charakterystyki obu leków nie zalecają picia alkoholu w trakcie leczenia.

Charakterystyka sertraliny wymienia jako przeciwwskazanie jednoczesne przyjmowanie nieodwracalnych inhibitorów MAO, które grozi zespołem serotoninowym, oraz pimozydu. W przypadku paroksetyny lista obejmuje inhibitory MAO, tiorydazynę i pimozyd. Żadnego z tych leków nie odstawia się z dnia na dzień: nagłe przerwanie może wywołać m.in. zawroty głowy, zaburzenia snu, lęk lub pobudzenie, dlatego sposób zakończenia kuracji zawsze uzgadnia się z lekarzem.

Ostrzeżenie, o którym trzeba pamiętać. Charakterystyki leków przeciwdepresyjnych (punkt 4.4) mówią, że przez pierwsze tygodnie przyjmowania leku, a także za każdym razem, gdy lekarz zmienia dawkę, mogą na pewien czas nasilić się niepokój, lęk i myśli samobójcze. Najczęściej obserwuje się to u młodych dorosłych, przed 25. rokiem życia. W takiej sytuacji nie czekaj z kontaktem z lekarzem, a gdy grozi ci niebezpieczeństwo, wybierz 112. Dobrze, żeby ktoś z domowników też wiedział, na co zwracać uwagę.

Środki uspokajające z grupy benzodiazepin nie leczą przyczyny PTSD. Bywają krótką ulgą, ale niosą ryzyko uzależnienia, więc psychiatra sięga po nie bardzo ostrożnie.

PTSD a kryzys: gdzie dzwonić o każdej porze

Nie odkładaj szukania pomocy, jeśli pojawiają się myśli o odebraniu sobie życia, planujesz zrobić sobie krzywdę, sięgasz po coraz większe ilości alkoholu lub leków albo wspomnienia są tak silne, że tracisz kontakt z otoczeniem. Możesz zadzwonić o każdej porze:

• 112 - gdy czyjeś życie jest w bezpośrednim niebezpieczeństwie (numer alarmowy);
• 116 123 - linia dla dorosłych przeżywających kryzys emocjonalny, odbierana całodobowo, połączenie bezpłatnie;
• 800 70 2222 - Centrum Wsparcia z dyżurem psychologów dla dorosłych w kryzysie psychicznym, czynne całodobowo, rozmowa bezpłatnie;
• 116 111 - numer dla dzieci i nastolatków do 18 lat, także całodobowo i bezpłatnie.

Leczenie PTSD online: zakres i granice

Rozpoznanie PTSD i pierwszy dobór leku należą do psychiatry na wizycie. Przez internet nie zaczniesz nowego leczenia. Zdalnie możesz natomiast poprosić o przedłużenie terapii lekowej, którą już prowadzi psychiatra i którą potwierdza dokumentacja medyczna.

W receptaai wszystko odbywa się pisemnie. Wypełniasz formularz z pytaniami o przebieg leczenia i dołączasz dokumenty, a potem wniosek trafia do lekarza. Jeśli czegoś mu brakuje, napisze do ciebie na czacie. Rozmów wideo ani telefonicznych w tej usłudze nie ma. Nadzór medyczny sprawuje lek. Damian Wojno (PWZ 3211301). Lekarz może odmówić: gdy objawy się nasiliły, doszedł nowy lek albo brakuje dokumentacji, odeśle cię na wizytę do psychiatry. Opłata dotyczy oceny wniosku przez lekarza, dlatego przy odmowie nie podlega zwrotowi. Szczegóły opisuje strona e-recepty psychiatrycznej.

Psychoterapię skoncentrowaną na traumie wielu terapeutów prowadzi również zdalnie, co ułatwia regularne sesje osobom, którym trudno wychodzić z domu. W sprawie zwolnienia lekarskiego decyzję podejmuje lekarz po ocenie wniosku i może odmówić, a w sprawach psychiatrycznych może odesłać cię do psychiatry. Więcej przeczytasz w tekście o zasadach L4 online.

Jak wspierać siebie w trakcie leczenia

• utrzymuj stały rytm dnia: pory snu, posiłków i aktywności dają poczucie przewidywalności, którego trauma pozbawia;
• ogranicz alkohol, bo krótko tłumi lęk, ale pogarsza sen i nasila objawy w kolejnych dniach;
• ćwicz proste techniki uziemienia, np. nazywanie przedmiotów wokół siebie albo skupienie na dotyku stóp na podłodze, gdy pojawia się flashback;
• powiedz zaufanej osobie, czego potrzebujesz w trudnych momentach i jakie sytuacje są dla ciebie wyzwalaczami;
• nie zmuszaj się do szczegółowego opowiadania o traumie poza gabinetem terapeuty, jeśli nie czujesz się na to gotowy lub gotowa.

Gdy PTSD dotyczy kogoś bliskiego

Osoba po traumie często wycofuje się, bywa drażliwa albo reaguje złością na drobiazgi. To objaw zaburzenia, a nie ocena ciebie. Najwięcej daje spokojna obecność i gotowość wysłuchania bez dopytywania o szczegóły zdarzenia. Pomóc może też zachęta do wizyty u psychiatry lub psychoterapeuty, a czasem zwykła pomoc w umówieniu terminu.

Unikaj rad w rodzaju „weź się w garść” czy „to było dawno”. Zauważ za to sygnały ostrzegawcze: mówienie o śmierci, rozdawanie rzeczy, nagłe pożegnania, coraz więcej alkoholu. W takiej sytuacji nie zostawiaj tej osoby samej i skorzystaj z numerów pomocowych wymienionych wyżej. Zadbaj też o siebie, bo długie wspieranie kogoś w kryzysie męczy i ty również możesz potrzebować rozmowy ze specjalistą.

Źródła

• Charakterystyka Produktu Leczniczego Asertin 50 (sertralina), URPL
• Ulotka dla pacjenta Asertin 50 (sertralina), URPL
• Charakterystyka Produktu Leczniczego Rexetin (paroksetyna), URPL
• Ulotka dla pacjenta Rexetin (paroksetyna), URPL
• Telefon 116 123 dla dorosłych w kryzysie emocjonalnym (Instytut Psychologii Zdrowia)
• Centrum Wsparcia dla osób dorosłych w kryzysie psychicznym 800 70 2222