Leki na ADHD w Polsce: stymulanty, atomoksetyna i zasady recepty

Trzy substancje, kilkanaście nazw handlowych

W polskich aptekach znajdziesz trzy substancje czynne stosowane w ADHD. Metylofenidat i lisdeksamfetamina pobudzają ośrodkowy układ nerwowy, więc nazywa się je lekami stymulującymi albo psychostymulantami. Atomoksetyna działa inaczej i do tej grupy nie należy. Każda substancja ma kilka nazw handlowych, a te w tabeli pochodzą z listy produktów w obrocie w rejestrze URPL.

Wskazania w tabeli dotyczą produktu referencyjnego z karty faktów. Inny produkt z tą samą substancją może mieć trochę inny zakres wskazań, moce i postaci, więc przy konkretnym opakowaniu liczy się jego własna charakterystyka. Więcej szczegółów masz na stronach o metylofenidacie, o lisdeksamfetaminie i o atomoksetynie.

Postaci leków i to, co z nich wynika

Substancje różnią się także postacią. Metylofenidat jest dostępny jako zwykłe tabletki, tabletki do rozgryzania i żucia, tabletki o przedłużonym uwalnianiu oraz kapsułki o zmodyfikowanym uwalnianiu. Lisdeksamfetamina występuje wyłącznie w kapsułkach twardych, w mocach od 20 do 70 mg. Atomoksetynę wydaje się w kapsułkach twardych i tabletkach powlekanych.

Postać nie jest szczegółem technicznym. Od niej zależy, jak lek uwalnia się w ciągu dnia, dlatego dwa produkty z tą samą substancją nie zawsze są zamienne jeden do jednego. Postać, moc i porę przyjmowania ustala lekarz prowadzący. Jeśli w aptece proponują Ci inny produkt niż dotychczas, zapytaj farmaceutę, czy ma tę samą postać, a w razie wątpliwości skontaktuj się z lekarzem.

Jak działają leki stymulujące, a jak atomoksetyna

Metylofenidat według charakterystyki łagodnie pobudza ośrodkowy układ nerwowy, silniej wpływając na psychikę niż na aktywność ruchową. Przypuszcza się, że blokuje zwrotny wychwyt noradrenaliny i dopaminy do neuronu presynaptycznego i zwiększa uwalnianie tych przekaźników. ChPL zaznacza, że mechanizm wpływu na psychikę i zachowanie nie został jasno ustalony.

Lisdeksamfetamina sama w sobie nie jest aktywna. To prolek: w organizmie powstaje z niej deksamfetamina i to ona działa. Uważa się, że istotną rolę odgrywa zahamowanie wychwytu zwrotnego noradrenaliny i dopaminy oraz zwiększenie wydzielania obu tych przekaźników, choć i tu charakterystyka mówi, że mechanizm w ADHD nie jest w pełni wyjaśniony.

Atomoksetyna jest wysoce selektywnym inhibitorem transportera noradrenaliny i według ChPL prawdopodobnie nie wpływa bezpośrednio na przenośniki serotoniny ani dopaminy. W badaniu u dorosłych dotyczącym możliwości nadużywania nie dawała wzorca odpowiedzi, który sugerowałby działanie stymulujące lub euforyzujące. Atomoksetyna nie figuruje na wykazie substancji psychotropowych.

Charakterystyki metylofenidatu i lisdeksamfetaminy zaznaczają, że przyczyna ADHD nie jest znana. Charakterystyki wszystkich trzech opisują farmakoterapię jako część szerszego programu, który obejmuje też działania psychologiczne, edukacyjne i społeczne.

Uzależnienie i nadużywanie: co mówią charakterystyki

Przy lekach stymulujących ryzyko nadużywania jest realne i ChPL obu substancji mówi o nim wprost. Według charakterystyki metylofenidatu przewlekłe nadużywanie może doprowadzić do znacznej tolerancji i uzależnienia psychicznego z zaburzeniami zachowania. ChPL lisdeksamfetaminy opisuje to samo dla pochodnych amfetaminy i podaje zmęczenie oraz depresję jako zgłaszane objawy odstawienia.

Ostrzeżenia dotyczą przede wszystkim nadużywania, czyli przyjmowania leku inaczej, niż zalecił lekarz. Charakterystyki każą przed rozpoczęciem leczenia ocenić ryzyko nadużycia, a u osób z uzależnieniem od alkoholu lub narkotyków w wywiadzie zachować szczególną ostrożność. Przy wysokim ryzyku nadużywania substancji ChPL metylofenidatu każe rozważyć leczenie inne niż pobudzające.

Odstawienie też wymaga nadzoru lekarza. Przerwanie metylofenidatu może ujawnić depresję albo przewlekłą nadaktywność, dlatego nie odstawiaj leku na własną rękę. Atomoksetyna nie jest lekiem psychostymulującym ani pochodną amfetaminy, więc jeśli ryzyko nadużywania dotyczy Ciebie, omów z lekarzem prowadzącym, jakie ma to znaczenie przy wyborze leczenia.

Serce, ciśnienie i przeciwwskazania

Wszystkie trzy substancje mogą podnosić ciśnienie tętnicze i przyspieszać tętno. ChPL lisdeksamfetaminy podaje dla leków psychostymulujących średni wzrost ciśnienia o około 2-4 mmHg i tętna o około 3-6 uderzeń na minutę. Przy atomoksetynie średnie zmiany są niewielkie, ale u 6-10% dorosłych tętno i ciśnienie rosną wyraźniej. Dlatego w trakcie leczenia regularnie mierzy się ciśnienie i tętno.

Leków na ADHD nie stosuje się między innymi w takich sytuacjach:

• jaskra (przy atomoksetynie jaskra z wąskim kątem) oraz guz chromochłonny
• przyjmowanie inhibitorów MAO albo okres 14 dni po ich odstawieniu
• nadczynność tarczycy przy metylofenidacie i lisdeksamfetaminie
• ciężkie choroby serca i naczyń, a przy lisdeksamfetaminie każda jawna klinicznie choroba sercowo-naczyniowa, zaawansowana miażdżyca i już umiarkowane nadciśnienie tętnicze
• przy metylofenidacie także ciężka depresja, skłonności samobójcze, objawy psychotyczne, mania lub jadłowstręt, obecnie albo w przeszłości

Leki na ADHD a alkohol, prowadzenie auta, ciąża i myśli samobójcze

Przy metylofenidacie ChPL zaleca powstrzymanie się od alkoholu w czasie leczenia, bo alkohol może nasilać niepożądane działania leku na ośrodkowy układ nerwowy. Dla lisdeksamfetaminy dostępne są jedynie ograniczone dane o interakcji z alkoholem, co nie oznacza, że połączenie jest bezpieczne. W charakterystyce atomoksetyny nie ma osobnego ostrzeżenia o alkoholu, ale o swoich nawykach i tak powiedz lekarzowi.

Metylofenidat i lisdeksamfetamina mogą w umiarkowanym stopniu wpływać na prowadzenie pojazdów, głównie przez zawroty głowy i zaburzenia widzenia; atomoksetyna ma według ChPL wpływ niewielki. Jeśli planujesz ciążę albo w nią zajdziesz, powiedz o tym lekarzowi: według charakterystyk wszystkich trzech substancji w ciąży stosuje się je tylko wtedy, gdy korzyść przeważa nad ryzykiem. Lisdeksamfetaminy nie należy stosować podczas karmienia piersią.

U dzieci i młodzieży leczonych atomoksetyną zachowania samobójcze zgłaszano częściej niż przy placebo, u dorosłych takiej różnicy nie stwierdzono. ChPL metylofenidatu każe natychmiast zbadać pacjenta, u którego w trakcie leczenia pojawią się myśli samobójcze. Jeśli to Ciebie dotyczy, skontaktuj się z lekarzem od razu, a przy bezpośrednim zagrożeniu życia dzwoń pod 112.

Ceny i refundacja: od czego zależą

Nie podajemy tu kwot, bo cena zależy od produktu, mocy, wielkości opakowania i od tego, czy w Twojej sytuacji przysługuje refundacja. Refundacja w Polsce dotyczy konkretnych produktów i wskazań wymienionych w aktualnym obwieszczeniu Ministra Zdrowia, więc ten sam lek może być refundowany w jednym wskazaniu, a w innym nie.

Zapytaj lekarza prowadzącego albo farmaceutę, czy Twój lek jest refundowany i czy istnieje tańszy odpowiednik tej samej substancji w tej samej postaci. Opłata za ocenę wniosku w naszym serwisie to osobna kwota, widoczna przy przycisku, i nie obejmuje ceny leku w aptece.

Leków na ADHD nie kupisz bez recepty, także jako dorosły. Oferty stymulantów bez recepty w internecie pochodzą z nielegalnych źródeł i niosą ryzyko podróbek o nieznanym składzie i dawce.

Czy leki na ADHD przyjmuje się latami

ChPL lisdeksamfetaminy mówi wprost, że ADHD może wymagać długotrwałego leczenia farmakologicznego. Gdy lek przyjmujesz dłużej niż 12 miesięcy, lekarz powinien co najmniej raz w roku ponownie ocenić jego przydatność i rozważyć próbne odstawienie, by sprawdzić, jak funkcjonujesz bez leku. Podobną zasadę charakterystyka metylofenidatu opisuje u dzieci i młodzieży: okresowa ocena i próba odstawienia co najmniej raz w roku, najlepiej w wakacje.

Charakterystyki nie mówią więc, że leki na ADHD bierze się do końca życia. ChPL metylofenidatu zaznacza wręcz, że u dzieci i młodzieży leczenie nie powinno i nie musi być bezterminowe i zwykle kończy się w okresie pokwitania lub po nim. Według ChPL metylofenidatu poprawa może się utrzymać po okresowym lub trwałym odstawieniu, ale przerwanie leczenia może też ujawnić nadaktywność. Odpowiedź daje regularna ocena u lekarza, który Cię prowadzi.

Kontynuacja leczenia ADHD z receptą online

Rozpoznanie ADHD i pierwszy dobór leku należą do psychiatry na wizycie. Charakterystyki wymagają, by rozpoznanie opierało się na pełnym wywiadzie i ocenie według kryteriów DSM lub ICD, a u dorosłych na potwierdzeniu objawów z dzieciństwa. Formularz tego nie zastąpi. Jeśli dopiero podejrzewasz u siebie ADHD, zacznij od tekstu o ADHD u dorosłych.

Przez receptaai złożysz wniosek o kontynuację leczenia, które prowadzi już psychiatra i które masz udokumentowane. Wypełniasz formularz z wywiadem, wniosek ocenia lekarz (nadzór medyczny: lek. Damian Wojno, PWZ 3211301), a pytania dodatkowe trafiają na czat. Lekarz może odmówić; opłata dotyczy oceny wniosku, więc przy odmowie nie podlega zwrotowi. Zasady opisuje strona e-recepty psychiatrycznej.

Przy metylofenidacie i lisdeksamfetaminie obowiązują dodatkowe przepisy. Receptę bez badania, na podstawie dokumentacji (art. 42 ust. 2 ustawy o zawodach lekarza i lekarza dentysty), można wystawić tylko wtedy, gdy od ostatniego zbadania minęły nie więcej niż 3 miesiące, a lekarz musi zweryfikować historię leczenia w systemie P1 albo w wywiadzie (§ 7 ust. 2a i 2b rozporządzenia w sprawie środków odurzających). Recepta może obejmować ilość leku na maksymalnie 90 dni, można wystawić do 3 recept na kolejne okresy, łącznie do 90 dni, a termin realizacji wynosi 30 dni.

Atomoksetyny, która nie jest substancją psychotropową, te szczególne zasady nie obejmują. Nadal jednak wymaga recepty, dokumentacji wcześniejszego leczenia i oceny lekarza. Więcej o samym mechanizmie przedłużania terapii przeczytasz w tekście o recepcie na kontynuację leczenia.